قبل
بعد

بادگیر‎های خشت و گلی

بادگیر وسیله تهویه مناسبی برای خانهها در قلب کویر محسوب میشود. به طوری که جریان هوای مطبوع را در اتاقها، تالار و زیرزمین ایجاد میکند.

در واقع شهرها و روستاهای کویری، با بادگیر نفس میکشند. به همین لحاظ است که در هر محل، جهت بادگیر را در سمتی میسازند که مناسبترین جریان هوای منطقه را جذب کند. به عنوام مثال در سراسر منطقه اردکان جهت بادگیر را رو به شمال است تا هوای شمال را به داخل خانه بکشاند. کار اصلی بادگیر در دو بخش خلاصه میشود؛ یکی آن که هوای دلپذیر و مطبوع را به قسمت زیر هدایت میکند به طوری که به محض این که به چشمههای بادگیر میوزد به دلیل وضعیت ویژه چشمههای بادگیر، باد با سرعت هر چه تمامتر به پایین کشیده میشود. کار دوم بادگیر  این است که هوای گرم و آلوده را به بیرون میفرستد. یعنی در واقع کارمکش را انجام میدهد.

   

در مسیر بعضی بادگیرها که به سرداب راه پیدا میکند، طاقچه یا گنجهای در دل دیوار تعبیه میکنند و در چوبی بر آن میگذارند تا بتوانند باد را کنترل کنند. به این معنی در زمستان در گنجه را می‏بندند تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق بریده شود.

این گنجهها در اتاقها، کار یخچال امروزی را انجام میدهند. به طوری که گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را در گنجه میگذارند و در آن را میبندند تا آن مواد از هوای گرم فضای داخل و دسترسی حیوانات خانگی در امان باشد. در منطقهی «عقدا» به این گنجههای دیواری، «گمبیچه» میگویند.

از بادگیر علاوه بر تهویه هوا و موردی که گفته شد برای سرد نگهداشتن مواد غذایی به روش بهتری نیز استفاده می‎‎کنند. برای این منظور روی چوب میان قفسه بادگیر یک قرقره چوبیبند میکنند. سپس از میان قرقره ریسمانی میگذرانند که به پایین بادگیر میرسد.  سر دیگر آن ریسمان را به شکل چهار رشته درمیآورند که به چهار گوشه تخته مشبکی به درازا و پهنای هفتاد سانتیمتر بسته میشود که این تخته را در اصطلاح «چوئوش» مینامند. سپس یک طناب را به میخ دیوار تالار میزنند و روی تخته مشبک، ماست، پنیر و غذاهایی که باقی میماند میگذارند. برای آن که تخته را به بالا و در معرض جریان هوا قرار بدهند، سر طناب را از میخ باز کرده و پایین میکشند تا سر دیگر آن با واسطه قرقرهای که به تخت مشبک متصل است بالا کشیده شود و تخت مشبک بالا رفته و در معرض هوای سرد قرار میگیرد.

بیشتر بادگیرها یک طبقه است. تنها چند بادگیر در سراسر یزد دیده شده که دو یا سه طبقه است. به عنوان مثال در منطقهی «عقدا» یک بادگیر دو طبقه در رباط معروف به «حاجی ابوالقاسم رشتی» مشاهده شد که معماران راجع به کیفیت بنای آن میگویند:

در گذشته بر اثر ناامنی در طبقه دوم آن آتش میافروختند تا رخنه ورود دشمن را به اطراف اطلاع دهند و از طرفی طبقه دوم به عنوان برج راهنما برای کاروانیان به حساب میآمده است.

عدهای دیگر میگویند: «ساختن بادگیر دوطبقه یک نوع هنر معماری است زیرا ساختن آن کار هر معماری نیست.

نظر دوم به حقیقت نزدیک‏تر است. زیرا به طبقه دوم امکان رفتن افراد یا آتشافروزی نیست. 

از سوی دیگر، شکل بادگیر که هشت ضلعی است نشان میدهد که رعایت تناسب و زیبایی بادگیر برای معماری در درجه اول اهمیت بوده است. زیرا بادگیر طبقه دوم روی بادگیر طبقه اول ساخته شده است و منفذ زیر بادگیر آن درست در وسط منافذ دو طبقه بادگیر است. بادگیر طبقه دوم کار هواکش را انجام میدهد. یعنی در واقع این بادگیر وسیله بسیار مناسبی برای سهولت نفس کشیدن چشمههای بادگیر طبقه اول است.

 

در تفت یک بادگیر سه طبقه که از نظر معماری بسیار ارزنده است، وجود دارد. این بادگیر به عنوان نوعی تفاخر به حساب میآید. از طرفی بادگیر سه طبقه در تلطیف هوای خانه موثرتر است. به شکلی که باد در هر سمت و ارتفاعی جریان دارد به راحتی به وسیله چشمههای یکی از طبقات بادگیر به داخل کشانده میشود.

بلندترین و زیباترین بادگیر، بادگیر باغ دولت آباد یزد با ارتفاع ۳۳ متر و ۸۰ سانتیمتر است که تاریخ بنای آن به زمان کریمخان زند میرسد.

زمینه بادگیر، هشت ضلعی و طبیعی است که باد در هر جهت و طرفی که جریان پیدا کند به راحتی و با سرعت هر چه بیشتر به قسمت زیر هدایت میشود. در قسمت دوم در زیر بادگیر حوضی است که در میان آن فوارهای سنگی قرار دارد. زمانی باد به سطح آب میوزد هوای خنک و مطبوعی ایجاد میکند.

شیوه ساختن بادگیر

معماران محلی برای ساختن بادگیر از پشت بام خانه و از جایی که مشرف به اتاق کوچکی است که برای بادگیر اختصاص دادهاند با خشت و آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل میچینند تا به بلندای لازم برسد. سپس بالای این تنورهها چهار دیواره را دو چوب به شکل ضربدر «×» میگذارند. به گونهای که دو سمت هر چوب در دو زاویه مقطع قرار بگیرد و سپس دیوارهها سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را دو تا پنج و دو دهم متر بالا میآورند. سپس در قسمت شمال که رو به باد «اصفهانی» است با نیم خشت یا آجر نیمه به عرض شش سانتیمتر، روی تنور را تا ارتفاع معینی می‏چینند. ارتفاع این تیغهها ۴۰ سانتیمتر بلندتر از سایر دیوارهاست.

این تیغهها را «پایه» مینامند که نوعی بادشکن محسوب میشوند و از لحاظ معماری هم فوایدی دارد. به عنوان مثال به نمای بادگیر جلوه خاصی میبخشد و موجب استحکام ساختمان بادگیر میشود.

پهنای میان دو تیغه را «چشمه» مینامند. که میان ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتر است. تعداد چشمههای هر بادگیر، بستگی به عرض اتاق دارد. به طوری که برای اتاق با پهنای میان سه و پنج و هفت متر به ترتیب پنج و هفت و یازده چشمه میگذارند.

ژرفای هر بادگیر یک تا دو و نیم متر است. گاه برای استحکام بیش‏تر بادگیر، به اندازه هر نیم متر چوبی در میان دیوارههای بادگیر کار میگذارند.

سقف دو پایه را به شکل «چپیله» میپوشانند. به این ترتیب که دو خشت به راه مایل به سمت بالا با دست نگه میدارند. سپس یک خشت مابین آن دو خشت میگذارند.

بام بادگیر را به شکل خرپشته در میآورند تا در کشاندن هوای مطبوع یا در بیرون کردن هوای گرم و آلوده کمک کند.

بعد روی پشت بام بادگیر را به قطر سه سانتیمتر با نیمچهکاه میپوشانند. گاهی اوقات فاصله بین دو پایه را با خشت و نیمچه کاه تخت میکنند. سپس دو یا سه رگه آجر در لبههای بام آن کار میگذارند. به طوری که چیدن آجرها به این ترتیب علاوه بر استحکام بادگیر به زیبایی ظاهری آن نیز میافزاید.

بادگیرها بر سه گونهاند: بادگیر اردکانی، بادگیر کرمانی و بادگیر یزد.

بادگیر اردکانی بیش‏تر در منطقه اردکان دیده میوشد و جهت بادگیر روبه باد اصفهانی است. از سمت غرب و شرق و جنوب منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر رو به باد اصفهانی است. از سمت غرب و شرق و جنوب منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر به نسبت سایر انواع بادگیرها تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی هم مقرون به صرف است. به همین لحاظ ممکن است که برای هر اتاقی یک بادگیر ساخته شود.

اما بادگیر کرمانی ساده و کوچک است و به خانههای اختصاص دارد. مصالح اصلی آن بیشتر خشت و گل است. از آن جا که این نوع بادگیر‎‎ها دو طرفه هستند، بادگیر دوقلو نیز نامیده میشوند. بادگیرهای دوقلو را در مسیر، بادهای شناخته شده میسازند. کار این نوع بادگیر‎‎ها تا حدودی نسبت به بادگیرهای اردکانی دقیق‏تر و بهتر است. زیرا فشار باد به یک جهت موجب تخلیه سریع هوای گرم و آلوده طرف دیگر میشود.

بادگیر بیشتر آب انبارها را نیز به شکل بادگیر کرمانی درست میکنند تا از یک سمت آن هوای خوش و مطبوع به آب برسد و از طرف دیگرش هوای گرم به بیرون برود.

بادگیر یزدی از سایر انواع بادگیرها بزرگتر است و چهار طرفه ساخته میشود به همین لحاظ این بادگیر را در بعضی جاها بادگیر«چهار طرفه» یا «چهارسو» مینامند. البته ساختمان آن از لحاظ معماری از سایر انواع بادگیر‎‎ها مشکلتر و پیچیدهتر است. به همین دلیل میتوان آن را نوع برجستهای از پدیدههای هنر معماری به حساب آورد.

 
 

ما را در اینستاگرام دنبال کنید، اطلاع از جدیدترین اخبار روز معماری

ما را در تلگرام دنبال کنید، اطلاع از جدیدترین اخبار و پیشنهادات

۵/۵

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *